ظهور و سقوط رویای خلافت داعش

3 آبان 19:8
گروه تروریستی داعش زمانی بلندپروازی های چشمگیری داشت اما در روزهای اخیر آخرین مقرهای این گروه که در شهر رقه محاصره شدند، یک بیمارستان و یک استادیوم ورزشی بودند و این نهایت چیزی بود که از پایتخت خلافت داعش باقی مانده بود.

به گزارش خبرگزاری جهان اسلام، به نقل از خبرگزاری گاردین در مقاله ای به قلم جیسون برک نوشت:چند روز پیش، این آخرین پناهگاه های داعش در رقه بعد از چند هفته درگیری خیابانی و بمباران به دست شبه نظامیان کرد افتاد. برت مک گورک، فرستاده ویژه رئیس جمهور آمریکا برای نیروهای ائتلاف مبارزه با داعش طی یک پیام توئیتری درباره داعش نوشت: "این گروه زمانی خود را سرسخت نشان می¬داد اما اکنون تبدیل به یک آرمان نفرت انگیز و از دست رفته شده است". چنین ادعاهای فاتحانه ای از سوی مقامات آمریکایی در جنگ هایشان علیه شبه نظامیان افراط گر از زمان حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ تاکنون آشنا به نظر می رسد. این دست ادعاها در سال ۲۰۰۲ در ارتباط با افغانستان نیز شنیده شد اما هنوز بعد از 16 سال نظامیان آمریکایی با شبه نظامیان طالبان درگیر هستند. این ادعاها در ارتباط با عراق نیز در سال های ۲۰۰۳، ۲۰۰۴ و همین طور سالیان متوالی تا زمان خروج آمریکا از عراق در سال ۲۰۱۱ نیز شنیده شد. این در حالی است که تحلیلگران و خبرنگاران معمولا با بدبینی و تردید نسبت به چنین صحبت هایی درباره پیروزی نگاه می کنند. بسیاری از کارشناسان غربی، بیشتر از آنکه در ارتباط با تحولات شهر رقه شروع به استقبال و جشن گرفتن کنند، با احتیاط برخورد کردند: شهر رقه ممکن است آزاد و داعش سرکوب شده باشد، اما این گروه هنوز با شکست کامل فاصله زیادی دارد.
 هنگامی که اوج قدرت داعش را به یاد آوریم در خواهیم یافت که ابعاد افول آن در مقایسه با امروز قابل توجه است. این گروه در اواسط سال ۲۰۱۴ یک جمعیت ۷ تا ۸ میلیون نفری را در کنترل داشت که از آن¬ها مالیات می گرفت و علاوه بر آن، میادین نفتی و پالایشگاه ها، انبارهای غله، مسیرهای قاچاق پرمنفعت، انبارهای بزرگ سلاح و مهمات و مجموعه قدرتمندی از تجهیزات نظامی قدرتمند مدرن را نیز در اختیار داشت. پایتخت اقتصادی داعش شهر موصل بود که دومین شهر بزرگ عراق محسوب می شود. داعش را می توان ثروتمندترین و مجهزترین نیروی افراط گری که تاکنون ظهور کرده است، دانست. موفقیت های این گروه تروریستی شوک بزرگی را در سرتاسر جهان اسلام به وجود آورد. کارهایی که گروه تروریستی القاعده سال ها قبل در سال ۱۹۸۸ به هنگام شکل گیری در پاکستان درباره آن¬ها صحبت کرده بود و قصد داشت در عرض چند دهه یا چند قرن آینده انجام دهد، به یکباره در عرض چند ماه از سوی یک گروه انشعابی تازه کار اتفاق افتاد. کمپین برق آسای داعش و اعلام تشکیل به اصطلاح خلافت این گروه از سوی رهبر ۴۶ ساله ای به نام ابراهیم عواد مشهور به ابوبکر البغدادی از محل منبر مسجدی ۹۵۰ ساله در شهر موصل، به آسانی حملات ۱۱ سپتامبر را به عنوان چشمگیرترین دستاورد تاریخی گروه های افراط گر تحت الشعاع قرار داد.
در سال ۲۰۱۴ و ۲۰۱۵ من با مردان و زنان جوانی مصاحبه کردم که فراخوان عضوگیری داعش را غیر قابل مقاومت می دانستند. آن¬ها اهل بلژیک و مالدیو بودند که هر دو هزاران مایل از شام فاصله داشتند. تعدادی از آن¬ها به موطن خود بازگشتند تا به ترویج ایدئولوژی افراطی داعش بپردازند و تعدادی نیز به اروپا برگشتند تا دست به یکسری حملات تروریستی بزنند. داعش در عین حال توانسته بود الهام بخش کسانی باشد که نیازی به سفرهای طولانی برای انجام حملات تروریستی نداشتند. از بنگلادش گرفته تا فلوریدا صدها تن در موج جدید اقدامات تروریستی کشته شدند و چندین به اصطلاح ولایت داعش از غرب آفریقا گرفته تا شرق آسیا تأسیس شد. با این حال این پروژه بزرگ و بلندپروازانه تا حد زیادی تبدیل به ویرانه گردید. طبق اعلام مقام های ارشد ارتش آمریکا، از سال ۲۰۱۴ تاکنون نزدیک به ۶۰ هزار تروریست داعش کشته شده اند و رهبران این گروه تروریستی نیز بسیار تضعیف شده اند، هرچند که شخص ابوبکر البغدادی هنوز زنده است. در عین حال این گروه دیگر دولتی در اختیار ندارند و کمپ های آموزشی اش از بین رفته است. ماشین تبلیغات داعش نیز که در تشویق حملات تروریستی از جمله حملات امسال در بریتانیا نقش زیادی داشت متوقف شده است. اخیراً یک تحلیل نشان داد که بعد از سقوط موصل در جولای ۲۰۱۷، میزان توزیع رسانه های داعش به دو سوم کاهش پیدا کرده است و کار این رسانه ها در اواسط سپتامبر به کلی پایان یافت. اگرچه شکست داعش به آسانی به دست نیامده اما سه ضعف ذاتی در پروژه داعش وجود داشته که این شکست را در بلندمدت محتمل ساخت. 
اول اینکه داعش نیاز به فتوحات مداوم برای موفقیت داشت چون پیروزی علامت این بود که این گروه در حال عمل به فرمان خداوند است. همچنین توسعه حکمرانی این گروه به معنی جذب نیروهای جدید برای جایگزینی تلفات جنگی، کسب مهمات و سلاح¬های بیشتر، دستیابی به گنجینه¬های باستانی برای فروش، غارت اموال بیشتر، امکان توزیع غذای بیشتر و به دست آوردن جوامع و منابع جدید مثل چاه های نفت و پالایشگاه ها بود. با این حال به مجرد اینکه داعش پایگاه های عمدتاً سنی مذهب خود را اشغال کرد توسعه بیشتر این گروه بعید شد. اگرچه داعش توانست به آسانی از مرزهای کشورهای بحران زده ای مثل سوریه و عراق تردد و استفاده کند، اما دیگر نمی-توانست از مرزهای کشورهای قدرتمندتری مثل ترکیه و اردن عبور کند. از سوی دیگر داعش به عنوان یک نیروی عمدتاً سنی مذهب عرب به هیچ وجه قادر نبود به قلب مرکز شیعه مذهب عراق نفوذ کند.
دوم اینکه عدم تحمل خشونت آمیز داعش در قبال مخالفت ها و سرکوب گری این گروه در قبال جوامع تحت کنترلش باعث تحلیل حمایت ها از آن شد. یکی از دلایلی که داعش توانست خیلی سریع توسعه پیدا کند، این بود که رهبران قبایل سنی و دیگر واسطه های قدرت در عراق و سوریه مشاهده کردند پذیرش حاکمیت این گروه مزایای قابل توجهی برایشان به همراه خواهد داشت. حکومت داعش می توانست امنیت نسبی و شکل سفت و سختی از عدالت و دفاع در مقابل رقبای شیعه و سرکوب¬گری های دیگر را در پی داشته باشد. همچنین به قدرت رسیدن داعش می توانست بقای آن¬ها را تضمین کرده یا دست کم محتمل تر کند. در سال ۲۰۱۵ زمانی که داعش تضعیف شده و دیگر چیزی بجز خشونت برای ارائه نداشت، روند جدایی ها از این گروه آغاز گشت و شدت پیدا کرد. دیگر اشتیاق دسته جمعی برای بازیابی برتری نظامی، سیاسی و فنی بر غرب، یا تأکید بر آخرالزمان برای متقاعد کردن مردم برای جنگیدن در راه آرمان داعش کافی نبودند. در نهایت نیز این تروریست¬های خارجی داعش بودند که از بیمارستان و استادیومی که به عنوان آخرین مکان های بازمانده از خلافت محسوب می شد، دفاع کردند. پیش از آن تمامی تروریست های سوری این گروه چندین روز قبل تسلیم شده بودند.
سوم اینکه داعش شروع به در افتادن با غرب کرد. این یک تصمیم آگاهانه و محوری در این جنبش بود نه تصمیمی برای دفاع از خود. اوایل سال ۲۰۱۴ قبل از آنکه حملات هوایی ائتلاف مبارزه با داعش تحت رهبری آمریکا آغاز شود، داعش اولین عوامل تروریستی را به اروپا فرستاد. در گذشته در مکان¬هایی نظیر پاکستان، نیجریه، سومالی، لیبی، مالی و جاهای دیگر ترکیب قدرت آتش کشورهای غربی و حمایت از نیروهای محلی تأثیر قدرتمندی به جا گذاشته بود. اگرچه پیروزی کامل بر افراط گرایان کاری دشوار است، اما سازمان های تروریستی که هدف حمله غرب قرار گرفته اند، معمولا مجبور شده¬اند حداقل از فتوحات ارضی خود به ویژه مراکز شهری چشم پوشی کنند. این روشن است که هرگونه پیروزی بر داعش یک امر تدریجی و نسبی است. حملات نظامی اخیر با یک تلاش سیاسی موازی همراه نبوده اند. در میان سنی های عراق هنوز هم انزجار و نگرانی های عمیقی وجود دارد و جنگ داخلی سوریه همچنان شعله ور است. داعش اکنون به سراغ رویکرد ستیزه جویانه¬ی شرارت آمیز و مؤثری که قبل از کمپین های چشمگیر سال ۲۰۱۴ اجرا می کرد، باز خواهد گشت. پروژه¬ی تاسیس دولت اسلامی شکست خورده اما خود سازمان داعش هنوز شکست نخورده است.
 اما همچنان برای خوش بینی دلایلی وجود دارد. سه چالش کلیدی که پروژه دولت سازی داعش را تضعیف کرده نسبت به دیگر گروه های شبه نظامی نیز مصداق دارد. نه شبه نظامیان کهنه کاری مثل ایمن الظواهری و نه شبه نظامیان جوان تر نتوانسته اند راهی برای غلبه بر این چالش ها پیدا کنند. الظواهری اکنون توصیه به اجرای رویکرد فتح تدریجی ذهن ها و قلب های مردم محلی می کند که به نظر می رسد نتایج مثبتی را نیز در سوریه به بار آورده است. وی در عین حال پیروان خود را بجای درگیری های خونین، به عقب نشینی تاکتیکی از مناطقی نظیر مناطق تحت کنترل شاخه وابسته به القاعده در یمن، تشویق نموده است. 
اما اگر القاعده یا هر گروه دیگری می توانست مثل داعش این میزان از اراضی را در خاورمیانه فتح و کنترل کند، باز هم با همان نتیجه یعنی یک شکست خونین و پرهزینه مواجه می شد. از طرف دیگر اگر آن ها جغرافیایی را نیز در تصرف نداشته باشند، مجبور هستند برای بسیج و به افراط کشاندن مسلمانان جهان بر اقدامات تروریستی پر سر و صدا تکیه کنند؛ این راهبرد بلند مدتی است که کم و بیش نتایجی را نیز در بر داشته هرچند تاثیرات آن پایدار نبوده است. 
اکنون که دیگر خبری از خلافت داعش نیست تأثیر این اتفاق بر ولایت هایی که در سه سال گذشته از سوی افراد مرتبط با داعش ایجاد شدند متفاوت خواهد بود. در عین حال دیگر امکان اینکه داعش بتواند یکی از این ولایت ها را به عنوان پایگاه جدید خلافت خود برگزیند نیز وجود ندارد. عراق و سوریه از اهمیت مذهبی و تاریخی یگانه ای برخوردار هستند که نمی تواند در مکان های دیگر کپی برداری شوند. گمانه زنی ها درباره اینکه فیلیپین ممکن است تبدیل به پایگاه خلافت داعش شود نیز خنده دار هستند. 
علاوه بر این ها، مساله تروریست های خارجی داعش نیز مطرح می باشد. تاریخ نشان داده که تروریست های خارجی داعش که متعلق به دیگر کشورهای جهان اسلام هستند تأثیر بسیار قدرتمندی خواهند داشت اما تاکنون هنوز موج خشونت مربوط به کهنه کاران داعش به هنگام بازگشت از میادین جنگ خاورمیانه اتفاق نیفتاده است. بریتانیا اگرچه طی یکسال اخیر شاهد یک سلسله حملات سریع بوده اما در این حملات شبه نظامیانی که از سوریه و عراق بازگشته باشند دست نداشتند. اندرو پارکر، مدیرکل سرویس اطلاعاتی ام آی۵ انگلیس چند روز پیش درخصوص افزایش چشمگیر تروریسم افراطی به دلیل بازگشت بالقوه ۸۵۰ بریتانیایی از مناطق سابقا تحت کنترل داعش هشدار داد. با این حال او اذعان کرد که هنوز موج بزرگ این بازگشت عملی نشده است. این وضعیت این امکان را به وجود می آورد که داعش بتواند در ماه ها و سال های آینده الهام بخش کسانی شود تا این افراد مشابه گذشته دست به حملات تروریستی و خشونت بزنند. در ۵۰ سال گذشته چهار موج بزرگ شبه نظامیان افراط گر دیده شده که دو موج آن مربوط به اواخر دهه ۱۹۷۰ و اوایل دهه ۱۹۸۰ و همچنین بعد از آن در اوایل دهه ۱۹۹۰ هستند که عمدتاً محدود به جهان اسلام می¬شدند. سومین و چهارمین موج نیز مربوط به اواسط دهه ۱۹۹۰ تا سال ۲۰۱۰ و از سال ۲۰۱۰ تا به امروز می شود که طی آن خشونت های زیادی در کشورهای مسلمان و حملات تروریستی چشمگیری در غرب اتفاق افتاد. همه این چهار موج مسیری مشابه داشتند: یک دوره رشد مغفول واقع شده و آهسته، یک اتفاق چشمگیر برای جلب توجه علنی به یک تهدید جدید، یک مرحله مبارزه بی رحمانه و پس از آن عقب نشینی. یکی از دلایلی که ما اغلب مرحله اول این تهدید فزاینده را نادیده می گیریم این است که عمدتاً روی مرحله آخر تهدید یعنی افول آن متمرکز هستیم؛ از این رو در همان حال که برای پیروزی بر گروه داعش جشن می گیریم، لازم است آمادگی خود را نیز برای جنگ بعدی حفظ کنیم. 

ارسال نظرات

نظرات شما

نظر شما